Plany Warszawy Lindley-a

Podjęcie decyzji o budowie w Warszawie nowych wodociągów i kanalizacji wykazało konieczność sporządzenia nowych planów miasta. Istniejące do tej pory plany były z jednej strony często już nieaktualne, z drugiej zbyt mało dokładne.
W celu sporządzenia nowych pomiarów Warszawy w 1881, równocześnie z powołaniem biura budowy kanałów i wodociągów, powołano Wydział Mierniczy, przemianowany później na Wydział Pomiarów, a następnie na Biuro Pomiarów.

Godło Wydziału Pomiarów
źródło: Monografia Warszawskiego Przedsiębiorstwa Geodezyjnego 1950-2000

Początkowo w zakresie prac wydziału znajdowały się jedynie:
- pomiar ulic, którymi miały biec wodociągi i kanalizacja,
- opracowanie map w skali 1:250,
- ustawieniem w terenie odpowiedniej liczby punktów stałych (reperów) z ustaleniem ich wysokości ponad poziom zero Wisły.

Poziom zero został ustalony komisyjnie w dniu 13 września 1865 (1 września według rosyjskiego kalendarza) i oznaczony na filarze mostu Kierbedzia.

W 1886 zakres prac postanowiono rozszerzyć do sporządzenia szczegółowego planu całego miasta „ze wszystkiemi posesjami tak rządowemi, miejskiemi, społecznemi, jak i prywatnemi, któryby na zawsze służył miastu nie tylko jako podstawa do projektowania wszelkich urządzeń technicznych miejskich, a następnie po wykonaniu budowy do wrysowania ich na plany – ale także do regulacyi ulic, dla potrzeb wszelkich instytucyj i osób prywatnych.”


W celu przeprowadzenia dokładnego pomiaru miasta stworzono nową sieć triangulacyjną miasta.
Opierała się ona na sześciu punktach I rzędu, którymi były:
- krzyż kościoła ewangelickiego przy pl. Małachowskiego,
- sygnał na budynku byłego Ogrodu zoologicznego przy ul. Bagatela,
- krzyż pomnika na Czystem,
- sygnał (w postaci konstrukcji drewnianej) ustawiony na polu przy Powązkach,
- sygnał na dachu głównego budynku koszar na terenie Cytadeli,
- krzyż pomnika na Grochowie.

Punkty te utworzyły pięć głównych trójkątów zbiegających w miejscu krzyża na kopule kościoła na pl. Małachowskiego, który został wybrany centralnym punktem warszawskiego układu geodezyjnego.



Na każdym z sześciu punktów zbudowano odpowiednie rusztowanie, na którym ustawiono teodolit:

krzyż na kopule kościoła ewangelickiegosygnał na dachu budynku przy Bagateli




rusztowanie wokół pomnika carskiego na Czystemsygnał na Polu Powązkowskim



Do stworzenia dokładnego układu współrzędnych geograficznych należało jeszcze dokładnie zmierzyć długość jednego z boków sieci tringulacyjnej - wybrano do tego, jako najmniej zabudowany, odcinek Bagatela-Czyste, który po części bezpośrednim pomiarem, po części wyliczeniem, oraz ustalić kąt nachylenia boku względem południka.
Kąt ten obliczono obliczono używając wcześniejszej triangulacji generała Tennera z lat 1845-54 opierającej się m.in. na wschodniej kopule obserwatorium astronomicznego oraz kościele prawosławnym przy cmentarzu prawosławnym na Woli.

Znając współrzędne geograficzne obserwatorium oraz kościoła ewangelickiego ustalono współrzędne geograficzne punktów I rzędu.

Sieć triangulacyjną I rzędu wypełniono mniejszymi trójkątami opartymi na punktach II rzędu. Te z kolei podzielono na mniejsze trójkąty oparte na punktach III rzędu. W celu uzyskania ustalonego poziomu szczegółowości wyznaczono jeszcze punkty IV i V rzędu.

Przykładowymi punktami II rzędu były:
- kościół na Bielanach,
- kościół na cmentarzu Bródnowskim,
- cerkiew na Pradze,
- kościół Sakramentek na rynku Nowego Miasta,
- kościół ewangelicko-reformowany na Lesznie,
- czatownia przy oddziale straży pożarnej na placu Mirowskim,
- czatownia przy oddziale straży pożarnej przy Nowym Świecie,
- czatownia przy oddziale straży pożarnej przy Marcinkowskiego,
- kościół św. Aleksandra na pl. Trzech Krzyży,
- wieża ciśnień na stacji Filtrów,
- cerkiew przy cmentarzu prawosławnym na Woli.


Do 1887 dokonano szczegółowego pomiaru ulic w skali 1:200 - zmierzono 364 ulic o łącznej długości 187,4 km.

pomiar ulicyniwelacja reperów
koniec XIX w.
koniec XIX w.

W 1887, po ukończeniu pomiaru ulic, rozpoczęto pomiar dzielnic.
Na plan naniesiono wszystkie „budowle, komórki, przystawki z zaskokami ponad 0,10 m, parkany ze wszystkimi słupami, ograniczenia bruków, chodników, studnie, drogi, ścieżki, drzewa ponad 6cm średnicy, inspekta w ogrodach, jednym słowem wszelkie najdrobniejsze szczegóły, jakie tylko w posesyach zauważono.”

Następnie obmierzono przedmieścia – z założenia ich mapy miały być w skali 1:2500, tak więc poziom szczegółowości był niższy niż przy obmiarze dzielnic.

Rysowanie planu w skali 1:250 rozpoczęto w 1891 i ukończono pięć lat później w 1896.
Powstało 577 arkuszy planu, które następnie przeniesiono na płyty cynkowe w celu umożliwienia ich drukowania.
Na podstawie planów w skali 1:250 w następnych latach powstały mapy w skali 1:2500. Powstało 21 arkuszy, wydanych drukiem w latach 1901-1902.

Zebrany materiał posłużył także do wydania ogólnego planu miasta w skali 1:10.000.



Plany Lindley-a zgodnie z założeniem stały się podstawą miejskiej kartografii do 1939, na ich podstawie były tworzone zarówno uaktualnienia planów w skali 1:2.500 jak i plany ogólne Warszawy.
Także plany odbudowy miasta po 1945 jak i ewidencja zniszczeń wojennych były tworzone przez Biuro Odbudowy Stolicy w oparciu o przedwojenne "polindleyowskie" plany.

fragment jednego z arkuszy w skali 1:2500




Powyższe opracowanie powstało na podstawie:
- Kanalizacya, wodociągi i pomiary miasta Warszawy,
- Atlas Historyczny Warszawy.